lê quý đôn là ai

Lê Quý Đôn

Bức tượng Lê Quý Đôn bên trên Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Q.3, Thành phố Hồ Chí Minh

Bức tượng Lê Quý Đôn bên trên Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Q.3, Thành phố Hồ Chí Minh

Bạn đang xem: lê quý đôn là ai

Sinh2 mon 8 năm 1726
Thái Bình
Mất11 mon 6 năm 1784
(57 tuổi)
Hà Nam
Bút danhDoãn Hậu, Quế Đường
Nghề nghiệpNhập thị Bồi tụng
Quốc tử giám Tư nghiệp
Quốc tịchĐại Việt
Dân tộcKinh
Tư cơ hội công dânĐại Việt
Tác phẩm nổi bậtĐại Việt thông sử
Toàn Việt ganh đua lục
Phủ biên tạp lục
Phối ngẫuLê Thị Trang
Con cáiLê Quý Kiệt
Lê Quý Châu
Lê Quý Tá
Lê Quý Nghị
Thân nhânLê Trọng Thứ (cha, 1693–1783)
Trương Thị Ích (mẹ)

Lê Quý Đôn () (chữ Hán: 黎貴惇, 2 mon 8 năm 1726 – 11 mon 6 năm 1784), thương hiệu khi nhỏ là Lê Danh Phương,[1][2] tự động Doãn Hậu (允厚), hiệu Quế Đường (桂堂), là vị quan lại thời Lê trung hưng, cũng chính là thi sĩ và được ca tụng là "nhà bác bỏ học tập rộng lớn của nước Việt Nam nhập thời phong kiến".[3]

Ở thế kỷ 18, những học thức văn hóa truyền thống, khoa học tập của dân tộc bản địa được thu thập hàng trăm ngàn năm cho tới hiện nay đã ở nhập tiến độ ngắn gọn xúc tích, tiến thủ cho tới chuyên môn nên khối hệ thống, phân loại. Thực tế khách hàng quan lại này yên cầu nên với những cỗ óc bách khoa, Lê Quý Đôn với học tập vấn uyên bác bỏ của tớ đang trở thành người "tổng hợp" từng học thức của thời đại.

Tác phẩm của Lê Quý Đôn tổng hợp với cho tới 40 cỗ, bao hàm hàng nghìn quyển, tuy nhiên một số trong những bị côn trùng ông tơ ăn thất lạc.

Thân thế và sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]

Ông sinh ngày 5 mon 7 năm Bính Ngọ (2 mon 8 năm 1726) bên trên buôn bản Diên Hà, thị trấn Diên Hà, trấn Sơn Nam, ni là thôn Đồng Phú nằm trong xã Độc Lập, thị trấn Hưng Hà, tỉnh Tỉnh Thái Bình.

Ông là đàn ông cả của ông Lê Phú Thứ (sau thay đổi là Lê Trọng Thứ),[4] đỗ Tiến sĩ năm Báo Thái thứ hai (Giáp Thìn, 1721) và thực hiện quan lại trải cho tới chức Hình cỗ Thượng thư, tước đoạt Nghĩa Phái hầu. Ông Lê Trọng Thứ sinh vào năm 1694 và với hiệu là Trúc Am. Tổ tiên vốn liếng là bọn họ Lý ở thị trấn Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc. Vì tách nàn nên mái ấm gia đình ông dời về ở xã Vị Dương (nay là thị trấn Thái Thụy, Thái Bình). Về sau mái ấm gia đình ông lại cho tới cư ngụ ở xã Diên Hà, thị trấn Hưng Hà nằm trong tỉnh.[4] Mẹ Lê Quý Đôn thương hiệu Trương Thị Ích, là đàn bà loại tía của Trương Minh Lượng, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan lại, tước đoạt Hoằng Phái hầu.

Ba lượt đỗ đầu[sửa | sửa mã nguồn]

Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn là kẻ ham học tập, mưu trí, với trí ghi nhớ chất lượng, được người đương thời xem là "thần đồng". Năm lên 5 tuổi hạc, ông đang được phát âm được không ít bài xích nhập Kinh Thi. Năm 12 tuổi hạc, ông đang được học tập "khắp kinh, truyện, những sử, những sách của bách gia chư tử".[5]

Năm Kỷ Mùi, ông theo dõi thân phụ lên học tập ở kinh thành Thăng Long. Năm 1743 (Quý Hợi, đời vua Lê Hiển Tông), ông tham gia dự thi Hương và đỗ đầu (Giải nguyên) khi 18 tuổi hạc. Sau Khi đỗ Giải nguyên vẹn năm 1743, vì thế không thích trùng thương hiệu với Nguyễn Danh Phương (1690 - 1751), một thủ lĩnh dân cày đang được nổi lên kháng triều đình, nên ông đang được thay tên là Lê Quý Đôn.[1][2] Sau bại liệt, ông cưới bà Lê Thị Trang ở phường Bích Câu thực hiện bà xã. Bà là đàn bà loại 7 của Lê Hữu Kiều, Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718).

Tuy đỗ đầu khoa ganh đua Hương, tuy nhiên ganh đua Hội bao nhiêu lượt ông đều ko đỗ. Ông ở trong nhà dạy dỗ học tập và ghi chép sách trong vòng 10 năm (1743-1752). Sách Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử") được ông thực hiện nhập tiến độ này (Kỷ Tỵ, 1749).[6][7]52), ông lại tham gia dự thi Hội, và lượt này thì đỗ Hội nguyên vẹn. Vào ganh đua Đình, ông đỗ luôn luôn Bảng nhãn. Vì kỳ ganh đua này sẽ không lấy đỗ Trạng nguyên vẹn nên kể như cả tía lượt ganh đua ông đều đỗ đầu.

Làm quan[sửa | sửa mã nguồn]

Sau Khi đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753),[8][a] Lê Quý Đôn được té thực hiện Thị thư ở Viện Hàn lâm, rồi sung thực hiện Toản tu quốc sử nhập ngày xuân năm Giáp Tuất (1754).

Năm Bính Tý (1756), ông được cử lên đường điều tra ở trấn Sơn Nam, phát hiện "6, 7 viên quan lại ăn ăn năn lộ".[9] Tháng 5 năm bại liệt, ông được biệt phái quý phái phủ Chúa coi việc quân sự chiến lược (chức Tri Binh phiên).[9] Ba mon sau, ông được cử lên đường giao kèo những đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa... rồi rước quân lên đường tiến công quân của Hoàng Công Chất.[10]

Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng thực hiện Hàn lâm viện Thị giảng. Trong năm này ông ghi chép Quần thư khảo biện.

Đi sứ ngôi nhà Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Kỷ Mão (1759), vua Lê Ý Tông thất lạc, triều đình cử ông thực hiện Phó sứ, tước đoạt Dĩnh Thành bá, nhằm cùng theo với Trần Huy Mật, Trịnh Xuân Chú đứng đầu phái bộ quý phái ngôi nhà Thanh (Trung Quốc) cáo phó và nộp cống (1760).

“ Tháng 11 năm Kỷ Mão, Cảnh Hưng loại trăng tròn (1759) sai những ông Chánh sứ Trần Huy Mật, Phó sứ Lê Quý Đôn, Trịnh Xuân Chú quý phái tuế cống ngôi nhà Thanh, thêm nữa việc cáo phó vua [Lê] Ý Tông. ”

Trên lối quý phái Yên Kinh (nay là Bắc Kinh), Lê Quý Đôn thấy những quan lại lại ngôi nhà Thanh với thói thân quen gọi đoàn sứ của Đại Việt là "di quan lại, di mục" (quan lại từng rợ), ông lên giờ đồng hồ phản đối, kể từ đấy bọn họ mới nhất gọi là "An Nam cống sứ".[11][12] Việc đáng chú ý nữa nhập chuyến du ngoạn sứ này này là ông đang được những quan lại rộng lớn triều Thanh như Binh cỗ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công cỗ Thượng thư Quy Hữu Quang và nhiều nho thần không giống tìm tới thăm hỏi.

Đặc biệt, khi tới thực hiện lễ ở năng lượng điện Hồng Lô, Lê Quý Đôn bắt gặp đoàn sứ thần Triều Tiên vì thế Hồng Khải Hi (洪启禧 - 홍계희) hàng đầu (còn với Triệu Vinh Tiến 趙榮進 và Lý Huy Trung 李徽中). Sau bại liệt, ông đã thử thơ với bọn họ và mang đến bọn họ coi tía kiệt tác của tớ là Thánh tế bào hiền khô phạm lục, Quần thư khảo biệnTiêu Tương bách vịnh.[10] Tài văn vẻ và ứng đáp của ông thực hiện mang đến bọn họ "phải tôn trọng",[13] "phải tán tụng ngợi".[14]

Một nhập số những bài xích thơ Lê Quý Đôn chia sẻ với những sứ thần Triều Tiên:[15]

“ 送朝鮮國使其一

異邦合志亦同方,
學術本從先素王。
完福共欣歌五善,
逸才偏愧乏三長。
側釐白錘交投贈,
端委洪疇覓表章。
信筆書黃終歉歉,
粲花清論過揄揚。

Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ nhất

Dị bang ăn ý chí diệc đồng phương,
Học thuật bạn dạng tòng Tiên Tố Vương.
Hoàn phúc nằm trong hân ca ngũ thiện,
Dật tài thiên quý phạp tam ngôi trường.
Trắc ly, bạch trụy phú đầu tặng,
Đoan ủy, hồng trù mịch biểu chương.
Tín cây viết thư hoàng công cộng khiểm khiểm,
Xán hoa thanh luận quá du dương.

Tiễn sứ thần Triều Tiên kỳ 1

Khác bang tuy nhiên ăn ý chí, cũng và một phía,
Học thuật vốn liếng nằm trong theo dõi Tiên Tố Vương.
Cùng vui mừng với khuôn mẫu phúc được đầy đủ vẹn, ca lên bài xích ca ngũ thiện,
Riêng xấu hổ cho bản thân mình rước khoe khoang tài năng và lại ko đầy đủ tam ngôi trường.
Giấy trắc ly và giấy tờ bạch trụy trao tặng cho nhau,
Phép đoan ủy và luật lệ hồng trù nhìn thấy ở biểu chương.
Thả mức độ ghi chép văn sửa chữ, thiệt uyển gửi,
Miệng tươi tỉnh như hoa luận bàn, rõ nét lại quá tôn vinh. ”

— Lê Quý Đôn   

Biên biên soạn sách[sửa | sửa mã nguồn]

Trở về nước (Nhâm Ngọ, 1762), ông được thăng chức Thừa chỉ Viện Hàn lâm, rồi thực hiện Học sĩ ở Tắc thư những nhằm duyệt kỹ sách vở và giấy tờ, Ngô Thì Sĩ lưu giữ chức Chính tự động. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục ghi chép rằng:[16]

Bổ dụng Nguyễn dựa Lân và Lê Quý Đôn sung thực hiện học tập sĩ nhập Tắc thư những, nhằm duyệt kỷ sách vở và giấy tờ, lựa chọn người dân có văn học tập là bọn Ngô Thì Sĩ sung lưu giữ chức chủ yếu tự động trong số.

Năm Quý Mùi (1763), ông ghi chép Bắc sứ thông lục. Trong khoảng chừng thời hạn 10 năm (1763-1772), Lê Quý Đôn rất nhiều lần được cử coi ganh đua Hội.[17]

Năm Giáp Thân (1764), ông dưng sớ van lơn thiết lập pháp chế, vì thế thấy một số trong những quan lại lại khi bấy giờ "đã quá lạm dụng quá quyền bính, giầy xéo lên pháp luật", tuy nhiên ko được chúa nghe.[18][9] Cũng nhập năm bại liệt, ông được cử thực hiện Đốc đồng xứ Kinh Bắc, rồi thay đổi thực hiện Tham chủ yếu xứ Thành Phố Hải Dương (Ất Dậu, 1765), tuy nhiên ông dưng sớ không sở hữu và nhận chức và van lơn về hưu.

Sách Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục ghi chép rằng:[16]

Tháng 6, ngày hạ. Lê Quý Đôn, tham lam chủ yếu Thành Phố Hải Dương bị bến bãi. Từ Khi quý phái sứ ngôi nhà Thanh về bên nước, rồi té thực hiện tham lam chủ yếu Thành Phố Hải Dương, Quý Đôn tự động giãi bày chín tội, tuy nhiên thực đi ra là tự động kể công trạng của tớ.

Xem thêm: quang trung nguyễn huệ là ai

Theo Phan Huy Chú, câu nói. sớ phiên phiến rằng: "Tấm thân mật từng lên đường muôn dặm còn sinh sống về được, lại bắt gặp cảnh bà xã bị tiêu diệt, con cái thơ phiêu bạt vị trí giang hồ nước, thần thực ko quí thực hiện quan lại nữa, van lơn mang đến về làng".[5][19] Được đồng ý, ông về bên quê "đóng cửa ngõ, ghi chép sách".[20][21] Cũng theo dõi Phan Huy Chú, năm 1760, thân phụ bà xã ông Đôn là Lê Hữu Kiều thất lạc. Năm sau (1761), bà xã ông Đôn là Lê Thị Trang (sinh năm 1733) cũng thất lạc vì thế bệnh dịch lao Khi gần đầy 30 tuổi hạc, và đang được với sáu con cái.[22] Theo ngôi nhà nghiên cứu và phân tích Bùi Hạnh Cẩn, Lê Quý Đôn kể từ quan lại là vì thế thấy ngôi nhà chúa thường ngày thêm thắt rơi đà nhập những việc vui mừng đùa, ham muốn té ông lên đường trấn cõi ngoài nhằm không hề nên nghe những câu nói. can ngăn của ông, chứ không hề hẳn là vì thế nỗi sầu riêng biệt về bà xã con cái.[19]

Đầu năm Đinh Hợi (1767), chúa Trịnh Doanh mệnh chung, Trịnh Sâm lên nối ngôi. Nghe theo dõi câu nói. tâu của Nguyễn dựa Lân, chúa mang đến triệu Lê Quý Đôn về triều, phong thực hiện chức Thị thư, nhập cuộc chỉnh sửa quốc sử, kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám, lên vua Lê Hiển Tông phát âm. Tháng 9 năm bại liệt, ông được cử thực hiện Tán lý quân vụ nhập lực lượng của Nguyễn Phan (tước Phan Phái hầu) lên đường dẹp cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật ở Thanh Hóa. Năm Mậu Tý (1768), ông thực hiện kết thúc cỗ Toàn Việt ganh đua lục, dơ lên chúa Trịnh. Năm Kỷ Sửu (1769), ông dưng khải van lơn lập vọng gác điền khẩn phí phạm ở Thanh Hóa.

Năm Canh Dần (1770), bàn cho tới công trạng tiến công dẹp, ông được thăng thực hiện Hữu thị thầy thuốc cỗ Hộ kiêm Thiêm đô Ngự sử.[13] Mùa thu năm ấy, ông và Đoàn Nguyễn Thục nhận mệnh lệnh đi kiểm tra sức khỏe duyệt hộ khẩu ở xứ Thanh Hóa. Xong việc về bên, ông tâu van lơn buông tha hạn chế những thuế thổ sản, thủy sản cho những thị trấn và thuế thân mật không đủ. Chúa Trịnh ngay tắp lự phú mang đến triều đình bàn và thực hành. Ít lâu sau, ông được thăng Tả thị thầy thuốc cỗ Lại. Khi lãnh trách nhiệm này, ông với tâu trình lên tứ điều, được chúa tán tụng ngợi, bại liệt là:[13]

  1. Sửa thay đổi lối lối té quan lại.
  2. Sửa thay đổi dùng cho những quan lại.
  3. Sửa thay đổi thuế khóa việt nam.
  4. Sửa thay đổi phong tục của dân.

Sách Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục ghi chép rằng:[16]

"Trước bại liệt, Quý Đôn thực hiện phó đô ngự sử, thông thường sử dụng số bạc hối lộ trong lúc xét khiếu nại nhằm dưng chúa Trịnh, bèn được thăng chức Hữu thị thầy thuốc cỗ Hộ. Đến ni, nhân Khi ngục thất xét phân tử Thanh Hoa về bên, lại dưng rộng lớn một ngàn lạng ta bạc đang được ăn của đút, nên vì thế chức Hữu thị thầy thuốc cỗ Hộ thăng thăng tiến này."

Năm Nhâm Thìn (1772), ông được cử lên đường khảo sát về tình hình thống cực của quần chúng và những việc nhũng lân của quan lại lại ở Tỉnh Lạng Sơn.

Năm Quý Tỵ (1773) đại hạn, nhân bại liệt ông tâu trình 5 điều, đại lược nói: "Phương pháp của cổ nhân đem đến khí hòa, dẹp tai đổi thay, cốt lấy lễ nhưng mà cầu phúc của thần, lấy đức nhưng mà khoan mức độ dân".[13] Chúa nghe theo dõi, té ông thực hiện Bồi tụng (Phó Tể tướng), lưu giữ việc dân chủ yếu, kiêm quản lí cơ Hữu hùng, tước đoạt Dĩnh Thành hầu. Trong năm này, ông ghi chép Vân đài loại ngữ.

Tháng 5, năm 1773, chúa Trịnh Sâm hạ mệnh lệnh mang đến Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Phương Đĩnh và Lê Quý Đôn tái hiện lại buột hộ tịch, Quý Đôn kê cứu vãn tra xét quá nghiêm khắc tương khắc, quần chúng đều nghiến răng căm hận, bọn họ thực hiện thư nặc danh dán ở cửa ngõ phủ chúa Trịnh van lơn huỷ bỏ Quý Đôn lên đường nhưng mà sử dụng Ngũ Phúc, câu nói. lẽ nhập thư cực kỳ khích thiết. Nhân trên đây, Trịnh Sâm thay cho thay đổi khẩu lệnh, mang đến Ngũ Phúc nằm trong Quý Đôn đều lưu giữ việc làm đôn đốc thực hiện buột. Ngũ Phúc van lơn thực hành theo dõi điều lệ đời Cảnh Trị, đại để sở hữu điểm tăng, với điểm hạn chế, với điểm bình té vẫn như cũ. Số dân đinh khá thông thường với ngạch đinh năm Báo Thái, dân cũng cho rằng thuận tiện.[16]

Tháng 10 năm Giáp Ngọ (1774), chúa Trịnh Sâm thân hành đem quân tiến công Thuận Hóa, Lê Quý Đôn được cử lưu giữ chức Lưu thủ ở Thăng Long.

Đầu năm Ất Mùi (1775), tướng mạo Hoàng Ngũ Phúc tiến công chiếm hữu được Thuận Hóa. Tháng hai năm bại liệt, chúa Trịnh về bên kinh, rồi thăng ông thực hiện Tả thị thầy thuốc cỗ Lại kiêm Tổng tài Quốc sử quán.

Cũng nhập năm bại liệt xẩy ra vụ Lê Quý Kiệt (con Lê Quý Đôn) thay đổi quyển ganh đua với Đinh Thì Trung. Bị phát hiện, cả nhị đều bị tội. Vì là đại thần, Lê Quý Đôn được miễn nghị. Sách Khâm quyết định Việt sử thông giám cương mục (Chính Biên, quyển loại 44, tờ 27 và tờ 28) chép:

"Quý Kiệt con cái Quý Đôn. Kỳ đệ tứ khoa ganh đua [thi Hội] này, Quý Kiệt nằm trong Đinh [Thì] Trung thay đổi quyển lẫn nhau nhằm thực hiện bài xích. Việc bị lộ, Đinh [Thì] Trung nên tội lưu lên đường Yên Quảng, Quý Kiệt nên về bên thực hiện dân. Đinh [Thì] Trung nhân phát hiện bức thư riêng biệt của Quý Kiệt và cáo tố là vì Quý Đôn công ty sự. Trịnh Sâm lấy cớ Quý Đôn là bậc đại thần, vứt đi ko xét, nhưng mà luận thêm thắt tội Quý Kiệt, bắt giam cầm ở ngục ở cửa ngõ Đông".

Năm Bính Thân (1776), chúa Trịnh Sâm đặt điều ty trấn phủ ở Thuận Hóa. Lê Quý Đôn được cử thực hiện Hiệp trấn Tham giã quân cơ,[23][b] nhằm cùng theo với Đốc suất kiêm Trấn phủ Bùi Thế Đạt dò xét cơ hội ngăn chặn quân Tây Sơn.[24] Tại trên đây, ông biên soạn cỗ Phủ biên tạp lục. Ít lâu sau, ông được triệu về thực hiện Thị thầy thuốc cỗ Hộ kiêm chức Đô ngự sử.[13][c] Năm Mậu Tuất (1778), ông được cử lưu giữ chức Hành tham lam tụng, tuy nhiên ông kể từ chối và van lơn thay đổi quý phái võ ban. Chúa Trịnh đồng ý, mang đến ông thực hiện Tả hiệu điểm,[13][d] quyền Phủ sự (quyền như Tể tướng mạo, tạm thời coi việc phủ chúa), tước đoạt Nghĩa Phái hầu. Tháng 4 năm bại liệt, Lê Thế Toại dưng bài xích khải[e] đả kích Lê Quý Đôn. Năm sau (1779), ông lại bị Hoàng Văn Đồng tố giác, nên bị giáng chức. Tháng 7, năm 1779, thổ tù Hoàng Văn Đồng phản nghịch, triều đình sai Nguyễn Lệ, Nguyễn Phan lên đường tiến công, Văn Đồng van lơn sản phẩm. Sách Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục chép rằng:

"Văn Đồng cáo tố rõ ràng hiện tượng sách nhiễu của Quý Đôn và Xuân Hán. Lệ rước việc này tâu về triều, bọn Quý Đôn đều can tội, nên giáng chức".

Năm Tân Sửu (1781), ông lại được lưu giữ chức Tổng tài Quốc sử quán.

Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm mệnh chung, Trịnh Cán được nối ngôi chúa. Chỉ vài ba mon sau, quân tam phủ nổi loàn làm thịt bị tiêu diệt Quận Huy (Hoàng Đình Bảo), truất phế quăng quật Trịnh Cán và Đặng Thị Huệ (vợ chúa Trịnh Sâm, u Trịnh Cán), lập Trịnh Khải thực hiện chúa. Nhớ lại hiềm riêng biệt, Nguyễn Khản rằng với chúa Trịnh Khải giáng chức Lê Quý Đôn.[f]

Đầu năm Quý Mão (1783), ông nhận mệnh lệnh đi làm việc Hiệp trấn xứ Nghệ An. Ít lâu sau, ông được triệu về triều thực hiện Thượng thư cỗ Công.[20]

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Trong toàn cảnh kiêu binh làm gây rối, triều chủ yếu rối ren, quần chúng đói cực,... Lê Quý Đôn lâm bệnh trở nặng. Sau bại liệt, ông van lơn về quê u là buôn bản Nguyễn Xá (huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) nhằm điều trị, tuy nhiên ko ngoài. Ông thất lạc ngày 14 tháng tư năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hưng loại 45 (tức 11 mon 6 năm 1784),[25][26][21][20][g] khi 58 tuổi hạc.

Thương tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đang được ý kiến đề xuất với vua Lê Hiển Tông mang đến bến bãi triều tía ngày,[27][28] cử Bùi Huy Bích thực hiện công ty lễ tang, bên cạnh đó mang đến truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công cỗ Thượng thư. Đến Khi vua Lê Chiêu Thống bắt quyền chủ yếu, ông được gia tặng tước đoạt Dĩnh quận công.[13]

Con cái[sửa | sửa mã nguồn]

Ông với tứ con cái trai: Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá và Lê Quý Nghị.

Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Bộ sách Lê Quý Đôn toàn tập: Phủ biên tạp lục, Kiến văn đái lục, Đại Việt thông sử.

Theo GS. Dương Quảng Hàm, Lê Quý Đôn thiệt là 1 trong những ngôi nhà bác bỏ học tập ở đời Lê mạt: một tay ông đang được chỉnh sửa, trứ thuật thật nhiều sách. Tuy kiệt tác của ông đang được thất lạc rất nhiều tuy nhiên những cỗ còn khắc ghi cũng là 1 trong những kho tư liệu nhằm khảo cứu vãn về lịch sử dân tộc, địa dư và văn hóa truyền thống của nước Việt... cũng có thể phân tách những tác phẩm chữ Hán của ông đi ra thực hiện năm loại như sau:

1. Các sách bàn giảng về kinh, truyện[sửa | sửa mã nguồn]

  • Dịch kinh phu thuyết (Lời bàn nông nổi về Kinh Dịch), bao gồm 6 quyển.
  • Thư kinh trình diễn nghĩa (Giảng nghĩa Kinh Thư), bao gồm 3 quyển, đang được tương khắc in, với tựa của người sáng tác đề năm 1772.
  • Xuân thu lược luận (Bàn tóm tắt về Kinh Xuân Thu).

2. Các sách khảo cứu vãn về cổ thư[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quần thư khảo biện (Xét bàn những sách), bao gồm 4 quyển, đang được tương khắc in, với tựa của người sáng tác (đề năm 1757), của Chu Bội Liên (người ngôi nhà Thanh) và của Hồng Hải Hi (sứ Triều Tiên đề năm 1761).
  • Thánh tế bào hiền khô phạm lục (Chép về khuôn mẫu mực của những bậc thánh hiền), bao gồm 12 quyển, với tựa của Chu Bội Liên và Hồng Khải Hi đề năm 1761.
  • Vân Đài loại ngữ (Lời rằng, chia nhỏ ra từng loại, ở điểm phát âm sách), bao gồm 4 quyển, ghi chép năm 1773. Sách chia thành 9 mục, từng mục lại chia thành nhiều điều. Trong từng mục, người sáng tác trích dẫn những sách Trung Hoa (cổ thư, nước ngoài thư) nhiều quyển khan hiếm với, rồi lấy ý riêng biệt của tớ nhưng mà bàn. Xem sách này thì biết người sáng tác đang được coi rộng lớn phát âm nhiều.

3. Các sách thuế tập dượt ganh đua văn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Toàn Việt ganh đua lục (Chép đầy đủ thơ nước Việt), bao gồm trăng tròn quyển (theo Phan Huy Chú), tuy nhiên hiện nay còn 15 quyển. Sách vì thế ông phụng chỉ chỉnh sửa, dơ lên vua Lê Hiển Tông coi năm 1768. Trong sách thuế tập dượt thơ của những ganh đua gia nước Việt Nam kể từ đời Lý cho tới đời Hậu Lê... Đây là 1 trong những cuốn sách quý nhằm khảo cứu vãn về tiểu truyện và kiệt tác của những ganh đua gia.
  • Hoàng Việt văn hải (Bể văn ở nước Việt của phòng vua), là sách thuế tập dượt những bài xích văn hoặc.

4. Các sách khảo về sử ký địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đại Việt thông sử (còn gọi là "Lê triều thông sử"), bao gồm 30 quyển (theo Phan Huy Chú), ghi chép năm 1749. Đây là cỗ sử được ghi chép theo dõi thể kỷ truyện (chỉ với phần Bản kỷ là chép theo dõi lối biên niên) chép kể từ thời vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) cho tới vua Lê Cung Hoàng (theo Phàm lệ của tác giả). Tuy nhiên, lúc bấy giờ chỉ với để lại bao nhiêu phần là:
  1. Đế kỷ (2 quyển), chép từ thời điểm năm Lê Lợi khởi nghĩa (1418) cho tới năm ông thất lạc (1433).
  2. Nghệ văn chí (1 quyển), chép về sách vở và giấy tờ văn vẻ.
  3. Liệt truyện (11 quyển), chép về những Hậu phi, Hoàng tử, Danh thần (đời vua Lê Thái Tổ) và Nghịch thần (từ cuối đời ngôi nhà Trần cho tới ngôi nhà Mạc).
  • Đại Việt sử ký tục biên (Nguyễn Hoàn, Lê Quý Đôn, Vũ Miên ăn ý soạn).
  • Bắc sứ thông lục (Chép đầy đủ việc Khi lên đường sứ quý phái Trung Quốc), 4 quyển, thực hiện năm 1763. Trong sách biên chép những công văn, thư kể từ, núi sông, lối sá, nói chuyện, đối ứng trong lúc lên đường sứ (1760-1762).
  • Phủ biên tạp lục (chép lộn lạo về chủ yếu trị cõi biên thùy), bao gồm 6 quyển, thực hiện Khi người sáng tác được cử thực hiện Hiệp trấn Tham giã quân cơ ở phủ Thuận Hóa (1776). Trong sách ghi chép khá tường tận xã hội xứ Đàng Trong (nhất là xứ Thuận Hóa và xứ Quảng Nam) ở thế kỷ 18.
  • Kiến văn đái lục (Chép lặt vặt những điều thấy nghe), bao gồm 12 quyển, với tựa của người sáng tác đề năm 1777. Đây là tập dượt chữ ký nói tới lịch sử dân tộc và văn hóa truyền thống nước Việt Nam kể từ đời Trần cho tới đời Lê. Trong sách, người sáng tác đang được nhắc cho tới nhiều nghành nghề dịch vụ nằm trong cơ chế những vương vãi triều Lý, Trần, kể từ trở nên quách núi sông, lối sá, thuế má, phong tục tập dượt quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc và cơ hội khai quật cho đến những nghành nghề dịch vụ thơ văn, sách vở và giấy tờ...
  • Âm hóa học văn chú, bao gồm 2 quyển, đang được tương khắc in, chép những bài xích huấn chú của những nhà tại Trung Quốc, với tất nhiên câu nói. gắn chủ yếu của người sáng tác.
  • Lịch đại danh thần ngôn hành lục, bao gồm 2 quyển, chép việc làm của những danh thần những triều.

5. Thơ văn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Liên châu ganh đua tập, bao gồm 4 quyển, chép thơ của Lê Quý Đôn với mọi ganh đua gia không giống, và những bài xích vấn đáp của những ganh đua sĩ ngôi nhà Thanh và Cao Ly thực hiện Khi ông lên đường sứ quý phái Trung Quốc.
  • Quế Đường ganh đua tập (Tập thơ Quế Đường), bao gồm 4 quyển
  • Quế Đường văn tập (tập văn Quế Đường), bao gồm 3 quyển.

Về văn Nôm, lúc bấy giờ chỉ còn:

  • Bài thơ thất ngôn chén bát cú "Rắn đầu biếng học".
  • Bài kinh nghĩa: "Vãng chi nhữ gia, vớ kính vớ giới, vô vi phu tử" (Mày về ngôi nhà ck nên kính răn, chớ trái ngược ý chồng).
  • Bài văn sách căn vặn về câu "Lấy ck mang đến xứng đáng tấm ck, bõ công điểm tô má hồng răn đen".
  • Bài kinh nghĩa: "Mẹ ơi con cái ham muốn lấy chồng".
  • Bài "khải" ghi chép bởi vì văn xuôi chép nhập Bắc sứ thông lục.

Tuy nhiên trừ bài xích "khải" đi ra, theo dõi PGS. Nguyễn Thạch Giang, những bài xích Nôm còn sót lại đều ko chắc chắn rằng của ông.[29]

Nhận xét[sửa | sửa mã nguồn]

Lê Quý Đôn là 1 trong những "nhà bác bỏ học tập ham phát âm, ham biết và ham viết",[30]"một ngôi nhà bác bỏ học tập với kiến thức và kỹ năng rất là uyên bác bỏ và nhiều dạng".[21] Điều này đã được ngôi nhà sử học tập Phan Huy Chú nói đến việc kể từ trong những năm đầu của thế kỷ 19, trích:

"Ông với tư hóa học không giống đời, mưu trí rộng lớn người nhưng mà (vẫn) lưu giữ tính nết thuần phác, lại siêng học tập ko biết mỏi. Tuy đỗ đạt vinh hiển, tay vẫn ko tách cuốn sách. Bình sinh (ông) thực hiện sách thật nhiều. Bàn thờ về kinh sử thì thâm thúy, thoáng rộng, nhưng mà nói tới điển cố thì không thiếu thốn rõ nét. Cái sở ngôi trường của ông vượt lên hơn hết, phổ biến bên trên đời. Văn thơ ông thực hiện đi ra gọi là Quế lối tập dượt với bao nhiêu quyển" (trong "Nhân vật chí")[13]
"Ông là kẻ học tập vấn rộng rãi, đặt điều cây viết trở nên văn. Cốt cơ hội thơ nhập sáng sủa. Lời văn hồn nhiên..., ko cần thiết tâm trí nhưng mà trôi chảy đầy đủ như sông lâu năm biển lớn cả, ko ở đâu ko đạt cho tới, thiệt là phong thái đại gia" (trong "Văn tịch chí").[31]

Xét khía cạnh không giống, theo dõi Giáo sư Văn Tân nằm trong Viện Sử học tập (Việt Nam), Lê Quý Đôn còn là:

  • Một ngôi nhà trí thức ham muốn với những cách tân nhập xã hội nước Việt Nam.
  • Một ngôi nhà chủ yếu trị quan hoài cho tới quần chúng, thân thiết quần chúng, và hiểu những ước muốn của quần chúng.
  • Một ngôi nhà trí thức với tư tưởng tự trọng và kiêu hãnh dân tộc bản địa.

Tuy nhiên, là 1 trong những nho sĩ trung thành với chủ với bọn họ Trịnh, và ý hệ thức của Lê Quý Đôn là ý thức hệ của giai cung cấp phong con kiến hồi thế kỷ 18, nên nhập đời ông, ông từng lên đường tiến công dẹp những lực lượng nổi dậy ngăn chặn triều đình Lê-Trịnh.[32][33]

Giai thoại văn học[sửa | sửa mã nguồn]

Có một số trong những giai thoại kể về Lê Quý Đôn, xứng đáng để ý với chuyện Rắn đầu biếng học:

Xem thêm: vậy là kết thúc rồi chẳng ai muốn cứ yêu càng đau

Người tao kể rằng, một hôm, Tiến sĩ Vũ Công Trấn[h] cho tới thăm hỏi Tiến sĩ Lê Phú Thứ là kẻ các bạn nằm trong đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1724 (sau thay đổi là Lê Trọng Thứ). Nghe con cái các bạn là Lê Quý Đôn còn trẻ con nhưng mà đang được hoặc chữ nên ông Trấn lấy nhan đề "Rắn đầu biếng học" nhằm test tài. Ít phút sau, Lê Quý Đôn đã thử kết thúc bài xích thơ bên dưới đây:

Chẳng nên liu điu vẫn như thể nhà!
Rắn đầu biếng học tập lẽ ko tha
Thẹn đèn hổ lửa nhức lòng u,
Nay thét mai gầm rát cổ thân phụ.
Ráo mép chỉ thân quen tuồng lếu láo,
Lằn sống lưng cam Chịu vết phì domain authority.
Từ ni Trâu Lỗ[i] xin siêng học tập,
Kẻo hổ mang lừng danh thế gia!

Bài thơ chính vần, chính luật, vô cùng ăn ý nhan đề, nhưng mà ý tứ lại cao kỳ. điều đặc biệt, từng câu mang tên một loại "rắn".[34]

Các công trình xây dựng gắn sát với thương hiệu tuổi hạc của Lê Quý Đôn[sửa | sửa mã nguồn]

Tên Lê Quý Đôn được dùng để làm mệnh danh mang đến nhiều ngôi trường học tập, nhiều mặt phố ở từng nước nước Việt Nam như:

  • Trường Đại học tập Kỹ thuật Lê Quý Đôn ở Hà Nội
  • Trường Trung học tập phổ thông Lê Quý Đôn, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn − TP Cẩm Phả, Quảng Ninh
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Điện Biên
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Lai Châu
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Quảng Trị
  • [[Trường Trung học tập phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn, Đà Nẵng
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Bình Định
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Khánh Hòa
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Ninh Thuận
  • Trường trung học phổ thông chuyên nghiệp Lê Quý Đôn - Bà Rịa - Vũng Tàu
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hải Phòng
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tp Tam Kỳ, Quảng Nam
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hà Tĩnh
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Thái Bình
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Hòa Bình
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tp Biên Hòa, Đồng Nai
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - quận Quận Đống Đa, Hà Nội
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - quận HĐ Hà Đông, Hà Nội
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - quận CG cầu giấy, Hà Nội
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Vị Thanh, Hậu Giang
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Tx Ngã Bảy, Hậu Giang
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Long An
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Đắk Nông
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Bắc Ninh
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Bắc Giang, Bắc Giang
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Hải Dương
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Tp Sóc Trăng, Sóc Trăng
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - Lào Cai
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - thị trấn Ý Yên, Nam Định
  • Trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn - thị trấn Mộc Châu, Sơn La
  • Trường Tiểu học tập Lê Quý Đôn, Tp Mỹ Tho, Tiền Giang
  • Phố Lê Quý Đôn ở TP Uông Bí
  • Phố Lê Quý Đôn ở TP Hạ Long
  • Phố Lê Quý Đôn ở TX Quảng Yên
  • Phố Lê Quý Đôn, phường Bạch Đằng, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hồ Chí Minh Hà Nội Thủ Đô.
  • Phố Lê Quý Đôn, Quận 3, Thành phố Sài Gòn.
  • Phố Lê Quý Đôn, phường Trần Lãm, thành phố Hồ Chí Minh Tỉnh Thái Bình, tỉnh Tỉnh Thái Bình.
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk
  • Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn, Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh
  • Trường TH Lê Quý Đôn, thị trấn Đăk Tô, Kon Tum

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Hiển Tông
  • Chúa Trịnh
  • Nạn kiêu binh
  • Quan hệ nước Việt Nam - Bán hòn đảo Triều Tiên

Sách tham lam khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thanh Lãng. Bảng lược thiết bị văn học tập nước Việt Nam, Quyển thượng. Nhà xuất bạn dạng TP.Sài Gòn, ko ghi năm xuất bạn dạng.
  • Bùi Hạnh Cẩn (1985). Lê Quý Đôn. Nhà xuất bạn dạng Văn hóa.
  • Phan Huy Chú (1992). Lịch triều hiến chương loại chí, tập dượt 1, mục Nhân vật chí và tập dượt 3, mục Văn tịch chí. Nhà xuất bạn dạng Khoa học tập xã hội.
  • Dương Quảng Hàm (1986). Việt Nam văn học tập sử yếu ớt (bản in lượt loại 10). Trung tâm học tập liệu xuất bạn dạng, TP.Sài Gòn.
  • Văn Tân, GS. (2012). Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn. In nhập Tổng tập dượt dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bạn dạng Thanh Niên.
  • Trần Văn Giáp (2003). Tìm hiểu khoa sách Hán Nôm (trọn bộ). In nhập Tổng tập dượt dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bạn dạng Khoa học tập xã hội.
  • Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục (2012). Tiểu sử Lê Quý Đôn. In nhập Tổng tập dượt dư địa chí nước Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bạn dạng Thanh Niên.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a b Thanh Lãng, tr. 542.
  2. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 47.
  3. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 306.
  4. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 6-7.
  5. ^ a b Phan Huy Chú 1992, tr. 390, mục "Nhân vật chí"
  6. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 50.
  7. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 234.
  8. ^ Dương Quảng Hàm (tr. 307). 1986, tr. 307.
  9. ^ a b c Trần Văn Giáp 2003, tr. 1247.
  10. ^ a b Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 304.
  11. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 313.
  12. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 129.
  13. ^ a b c d e f g h Phan Huy Chú 1992, tr. 391, mục "Nhân vật chí"
  14. ^ Dương Quảng Hàm 1986, tr. 307.
  15. ^ Nguyễn Minh Tuân, "Thêm tứ bài xích thơ xướng họa thân mật Lê Quý Đôn với sứ thần Triều Tiên", Tạp chí Hán Nôm, số 4/1999. Bản dịch lấy kể từ Tống Triều Tiên quốc sứ kỳ 1[liên kết hỏng].
  16. ^ a b c d Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục, Quốc sử quán triều Nguyễn, Nhà xuất bạn dạng giáo dục và đào tạo - Hà Nội Thủ Đô, 1998, quyển XLII.
  17. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 140.
  18. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 310.
  19. ^ a b Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 155.
  20. ^ a b c Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục 2012, tr. 305.
  21. ^ a b c Nguyễn Lộc, mục kể từ "Lê Quý Đôn" nhập Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất bạn dạng Thế giới, 2004, trang 831.
  22. ^ Phan Huy Chú 1992, tr. 139.
  23. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 307.
  24. ^ Trịnh Vân Thanh, GS., Thành ngữ kỳ tích danh nhân kể từ điển (tập 1). Nhà xuất bạn dạng Hồn Thiêng, TP.Sài Gòn, 1966, trang 667.
  25. ^ Trần Văn Giáp 2003, tr. 1246.
  26. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 236.
  27. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 308.
  28. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 231.
  29. ^ Phần kiệt tác của Lê Quý Đôn, đa số địa thế căn cứ theo dõi Dương Quảng Hàm (tr. 307-311), với xem thêm thêm: Phan Huy Chú ("Văn tịch chí"), Nguyễn Thạch Giang (Văn học tập thế kỷ 18), Nguyễn Lộc (Từ điển văn học, cỗ mới) và Bùi Hạnh Cẩn (Lê Quý Đôn). Có sách biên không giống đôi lúc, hoặc chua là tồn nghi hoặc. Trong bài xích "Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn" (viết bên trên Hà Nội Thủ Đô, mon 12 năm 1976), người sáng tác là GS. Văn Tân mang đến biết: Theo chủ kiến của khá nhiều người, và bên trên hạ tầng những khảo bệnh tráng lệ và trang nghiêm của văn bạn dạng học tập lúc bấy giờ, tất cả chúng ta mới chỉ hoàn toàn có thể xác minh rằng Lê Quý Đôn là người sáng tác của 14 kiệt tác sau đây: Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), Kiến văn đái lục, Lê triều công thần liệt truyện, Danh thần lục, Quần thư khảo biện, Thánh tế bào hiền khô phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Thư kinh trình diễn nghĩa, Quế Đường ganh đua tập dượt, Âm hóa học văn chú, Quế Đường ganh đua vựng tuyển chọn toàn tập dượt, Tứ thư ước giải và Toàn Việt ganh đua lục.
  30. ^ Theo "Lời trình làng Phủ Biên tạp lục" của Viện Sử học tập, in nhập Tổng tập dượt dư địa chí Việt Nam (tập 3), tr. 316.
  31. ^ Phan Huy Chú 1992, tr. 136, mục "Văn tịch chí"
  32. ^ Văn Tân, GS. 2012, tr. 306-314.
  33. ^ Trần Văn Giáp 2003, tr. 1248, "Về đời tư của Lê Quý Đôn, sử triều Nguyễn (Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục) với chép những vấn đề rõ nét là với dụng tâm bôi xấu xí, nguyên do vì thế ông Đôn là 1 trong những đại thần được triều Lê, Trịnh tin cậy sử dụng và từng với những câu nói. chỉ trích nóng bức so với chính vì sự của những chúa Nguyễn. Bởi vậy, Khi tụ hợp tư liệu tương quan cho tới tiểu truyện của ông, tất cả chúng ta cần thiết nỗ lực dò xét đi ra thực sự."
  34. ^ Bùi Hạnh Cẩn 1985, tr. 13.

Chú giải[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 304) ghi ông chính thức thực hiện quan lại nhập năm Giáp Tuất (1754).
  2. ^ Phan Huy Chú (mục "Nhân vật", tr. 391) ghi dùng cho của ông khá không giống, bại liệt là: "Tham tri đạo Thuận-Quảng, kiêm chức Hiệp trấn phủ".
  3. ^ "Tiểu sử Lê Quý Đôn" (tr. 305) chép khác: "Cuối năm 1776, ông được triệu về thực hiện Hành cỗ phiên Cơ mật sự vụ chủ nghĩa kiêm Chưởng tài phú".
  4. ^ Bùi Hạnh Cẩn (tr. 209) ghi là "Hữu hiệu điểm".
  5. ^ Lê Thế Toại, Tham nghị cũ ở xứ Thanh Hóa, dưng tờ khải: "Dĩnh Thành Hầu Lê Quý Đôn dụng tâm xung quanh teo, bỉ ổi, ước muốn càn rỡ những điều quá hạn quyết định của mình: này đồ mưu mang đến con cái đánh cắp bài xích văn ganh đua ở nhập ngôi trường, này vụng về trộm lúc lắc điểm cấm địa. Ông Mạnh Tử nói: "Quan sát con cái ngươi của từng người, thì người gian trá người tức thì ko thể này cất giấu diếm được". Con ngươi của Lê Quý Đôn khi nào thì cũng trả đẩy lia lịa, nếu như sử dụng người này nhập chức cừ khôi tất yếu thực hiện tai sợ hãi mang đến nhân dân…"
  6. ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 216: "Năm 1773, Khi được cử thực hiện Đồn điền sứ ở Trường Yên, Nguyễn Khản dường như không Chịu tuân theo plan khai khẩn ruộng phí phạm của Lê Quý Đôn, nên nhị người đang được bực nhau kể từ khi đó"
  7. ^ Phan Huy Chú (mục: "Nhân vật chí", tr. 391, hiện nay với ở Thư viện Hán Nôm, ký hiệu: A. 573, tờ 126) chép khá khác: "Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm thất lạc, Trịnh Cán lên nối nghiệp. Vì nịnh hót thần gièm pha trộn nên Lê Quý Đôn bị giáng. Mùa nhộn nhịp năm Quý Mão (1783), ông đi làm việc Hiệp trấn Nghệ An. Rồi ông thất lạc, lâu 58 tuổi". Phan Huy Ôn nhập Đăng khoa bị khảo cũng chép ông thất lạc năm 1783. Tuy nhiên, vấn đề ông thất lạc năm 1784 bên trên quê u được xem là "có địa thế căn cứ hơn" (Nguyễn Lộc, tr. 831).
  8. ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 5) thì Vũ Công Trấn là kẻ buôn bản Đôn Thư, tổng Phương Trung, trấn Sơn Nam Thượng, phủ Ứng Thiên (nay nằm trong xã Kim Thư, thị trấn Thanh Oai, Hà Nội) đỗ đệ tam giáp đồng TS khoa Giáp Thìn năm 1724.
  9. ^ "Trâu" ở trên đây chỉ loại rắn hổ trâu, ngoại giả còn dùng để làm ám chỉ quê của Mạnh Tử. Còn "Lỗ" ở trên đây ám chỉ quê của Khổng Tử.

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc Sử quan lại triều Nguyễn. Khâm quyết định Việt sử Thông giám cương mục. Nhà xuất bạn dạng giáo dục và đào tạo - Hà Nội Thủ Đô, 1998.
  • Nguyễn Lộc, mục kể từ "Lê Quý Đôn" nhập Từ điển Văn học (bộ mới), Nhà xuất bạn dạng Thế giới, 2004.
  • Nguyễn Đăng Thục (1992). Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập 6, phần "Tiểu sử Lê Quý Đôn"). Nhà xuất bạn dạng Thành phố Sài Gòn, 1992.
  • Nguyễn Thạch Giang (chủ biên). Văn học tập thế kỷ 18. Nhà xuất bạn dạng Khoa học tập xã hội, 2004.
  • Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn dựa Thế. Từ điển hero lịch sử dân tộc Việt Nam. Nhà xuất bạn dạng Khoa học tập xã hội, 1992.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lê Quý Đôn bên trên Từ điển bách khoa Việt Nam